Maliyet Muhasebesi Açısından Giderler

Giderlerin sınıflandırılması maliyet muhasebesinden beklentiler açısından önemlidir.

Üretim maliyetlerinin doğru ve kolay hesaplanabilmesi, giderlerin kontrol edilebilmesi, işletme yönetiminin plânlama ve karar vermesini kolaylaştıracak verilerin hızlı, kolay ve sağlıklı elde edilebilmesi maliyet muhasebesi ve/veya yönetim muhasebesi için zorunlu hedeflerdir.

Bu hedeflere ulaşabilmek için giderlerin çeşitli kriterlerle sınıflandırılması gerekmektedir.

Bu açıdan bakacak olursak giderleri aşağıdaki şekilde sınıflandırabiliriz;

– Giderlerin çeşitlerine göre sınıflandırılması,

– Giderlerin işletme fonksiyonlarına göre sınıflandırılması,

– Giderlerin ürünlere yüklenmesine göre sınıflandırılması,

– Giderlerin üretim hacmi ile ilişkisine göre sınıflandırılması,

– Giderlerin kontrol edilebilme durumuna göre sınıflandırılması,

– Giderlerin fiili-tahmini olma durumlarına göre sınıflandırılması.

Şimdi giderlerin bu şekilde sınıflandırılmasına göz atalım.

Giderlerin Çeşitlerine Göre Sınıflandırılması

İşletmelerde çeşitlilik açısından sınıflandırmak için giderlerin oluş şekli bir kriter olarak önümüze çıkmaktadır.

Buna göre giderleri şöyle gruplandırabilir veya sınıflandırabiliriz;

İlk madde ve malzeme giderleri :  Üretilen ürünlerin bünyesine giren, ürünün temelini oluşturan ve ürün maliyetiyle doğrudan ilişkilendirilebilen ilk madde ve malzemelerle birlikte üretim safhasında kullanılan endirekt malzemeleri kapsar.

– İşçi ücret ve giderleri : Üretim ve hizmetleri gerçekleştirmek, işletme faaliyetlerini yürütmek amacıyla çalıştırılan işçiler için tahakkuk ettirilen esas işçilik, fazla mesai, üretim primleri, ikramiyeler, yıllık izin ücretleri, sigorta primleri işveren hissesi, gece primi, hafta tatili ve genel tatil ücretleri, her türlü sosyal yardımlar, işçilere ait diğer giderler bu kapsamdadır.

– Memur ücret ve giderleri : Üretim ve hizmetleri gerçekleştirmek, işletme faaliyetlerini yürütmek amacıyla çalıştırılan aylık maaşlı yönetici, memur ve büro personeli için tahakkuk ettirilen her türlü tutarlar bu kapsamdadır.

– Dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler :  İşletmenin üretim, pazarlama, idari ve diğer faaliyetlerinin yürütülmesi amacı ile işletme dışı kurumlardan sağlanan elektrik, su, gaz, bakım onarım, iletişim, nakliye gibi fayda ve hizmetleri kapsayan giderlerdir.

– Çeşitli giderler : Yukarıda saydığım giderler dışında kalan ve işletme faaliyetlerinin yürütülmesi için yapılan giderlerdir. Sigorta giderleri, kira giderleri, işletme personelinin işle ilgili seyahat giderleri, dava icra ve noter giderleri, mesleki aidat giderleri, ve benzeri giderler bu kapsamdadır.

– Vergi, resim ve harçlar : Yasalar gereğince tahakkuk ettirilen ve gider niteliğinde olan vergi, resim ve harçlar bu kapsamdadır.

– Amortisman ve tükenme payları : Maddi ve maddi olmayan duran varlıklar için ayrılan amortismanlar ve özel tükenmeye tabi varlıkların tükenme payları bu kapsamdadır.

– Finansman giderleri : İşletme faaliyetlerinin yürütülmesi için gerekli işletme sermayesi ile yatırımların finansman ihtiyacını karşılamak amacıyla yapılan kısa ve uzun vadeli borçlanmalar nedeniyle oluşan faiz, komisyon, kur farkları gibi borçlanma giderleri bu kapsamdadır.

Giderlerin İşletme Fonksiyonlarına Göre Sınıflandırılması

Giderlerin sınıflandırılmasında diğer bir kriterde işletme fonksiyonlarıyla ilişkisine göre gruplanmasıdır.

İşletmede gerçekleşen fonksiyonlara göre gider yerleri oluşmaktadır, üretim, satın alma, araştırma geliştirme, pazarlama ve satış dağıtım, yönetim, muhasebe ve finansman gibi.

İşte bu fonksiyonların ifasında oluşan giderleri bu fonksiyonlar ile ilişkisine göre aşağıdaki gibi sınıflandırmak mümkün;

– Satın alma giderleri : İşletme faaliyetinde kullanmak ya da satılmak amacı ile satın alınan mal ve hizmetlerin alımı sırasında yapılan giderler bu kapsamdadır.

– Üretim giderleri : Üretim için kullanılan ilk madde ve malzemeler, üretim faaliyetinde kullanılan işgücü işçilik giderleri ve genel üretim giderleri bu kapsamdadır.

– Araştırma ve geliştirme giderleri : Üretimi yapılan ürünlerin maliyetlerini düşürmek, satışlarını artırmak, üretimde kullanılan teçhizatların geliştirilmesini sağlamak, yeni ürün geliştirmek gibi amaçlarla yapılan giderler bu kapsamdadır.

– Pazarlama satış ve dağıtım giderleri : Ürünlerin stoklara alındığı, hizmetin tamamlandığı andan itibaren mal ve hizmetlerin müşteriye teslimine kadar yapılan giderler bu kapsamdadır. Reklâm giderleri, depolama ve satış nakliyesi, pazarlama satış ve dağıtım departmaları personelinin ücret ve ekleri bu tip giderlerdir.

– Genel yönetim giderleri : İşletmenin yönetim fonksiyonu ile ilgili giderler bu kapsamdadır. İşletme genel idari kadrolarınının, muhasebe ve insan kaynakları departmanlarının ücret ve ekleri, büro hizmetleri, güvenlik, hukuk işleri ile igili giderler, genel yönetim departmanları tarafından kullanılan sabit kıymetlerin amortismanları genel yönetim giderlerine örnektir.

– Finansman giderleri : Yabancı kaynak kullanımı nedeniyle oluşan faiz, komisyon, diğer banka giderleri v.b. giderler bu kapsamdadır.

Giderlerin Ürünlere Yüklenmesine Göre Sınıflandırılması

Üretim safhasında oluşan giderlerin ürünlere direkt ve dolaylı yüklenmesine göre gruplanmasıdır.

Buna göre giderleri direkt ve endirekt giderler olarak sınıflandırılabiliriz.

– Direkt giderler : Ürün maliyetine doğrudan yüklenebilen direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik giderleri bu kapsamdadır.

Bu iki gider ürünlerin maliyetine doğrudan girer ve ne kadar harcandığı kolayca belirlenir.

– Endirekt giderler : Ürünlere, doğrudan ilişki kurulamadığı için direkt yüklenemeyen, ancak dağıtım anahtarları kullanılarak ürünlere yüklenebilen genel üretim giderleri bu kapsamdadır.

Endirekt giderler üretim sırasında oluşabileceği gibi üretim dışında da oluşabilir. Bu oluşuma tipik örnek olarak bakım ve onarım giderlerini verebiliriz.

Yine endirekt oluşuma örnek olarak üretim gider yerlerinde çalışan ve çeşitli ürünlerin üretiminde çalışan yönetici ve idari personelin ücret ve ekleri gibi giderleri gösterebiliriz.

Giderlerin Üretim Hacmi İle İlişkisine Göre Sınıflandırılması

Giderler üretim hacmindeki değişkenliğe hassas olabileceği gibi üretim hacminden etkilenmeyebilir veya aşırı üretim hacmi değişikliğinde etklilenebilir.

Bu açıdan giderleri sabit, değişken, yarı değişken giderler olarak gruplandırabiliriz.

– Sabit giderler : Belirli bir faaliyet döneminde üretim hacminde oluşacak artma veya azalmadan etkilenmeyen yani miktarı değişmeden sabit kalan giderlerdir.

Burada iki önemli kriter dikkatinizi çekmiş olmalı; bunlar belirli bir faaliyet dönemi ve üretim hacmidir.

Belirli faaliyet dönemi burada önemli kriterdir, baz alınan belirli faaliyet döneminden daha uzun bir zaman dilimini kapsayan faaliyet döneminde sabit giderler değişkenlik gösterebilir.

Mesela baz alınan faaliyet döneminde üretim için yeterli sayıda olan ustabaşı sayısı, faaliyet döneminin baz alınan dönemden daha uzun olması halinde artabilir. Bu durumda ustabaşı ücret ve ekleri gider olarak değişkenlik gösterecek, artacaktır.

– Değişken giderler : Üretim hacmindeki değişkenliğe hassas olan giderler değişken giderlerdir. Yani üretim hacminin artması ile artan ya da azalması ile azalan giderlerdir.

Değişken giderlere tipik örnek olarak ilk madde ve malzeme giderleri ile direkt işçilik giderlerini verebiliriz.

Burada şuna dikkat etmek gerekir, her değişken gider üretim hacmindeki değişiklik miktarı kadar artmaz/azalmaz. Üretim hacmindeki değişiklik ile ayni yönde artar veya azalır.

Giderlerin üretim hacmi ile ilişkisine göre sabit ve değişken ayırımı konusunda yazdığım “Muhasebede Sabit Değişken Gider Ayrımı” başlıklı yazıyı okumanızı öneririm.

Giderlerin Kontrol Edilebilme Durumuna Göre Sınıflandırılması

Giderler, gider yerlerinde bir başka ifadeyle maliyet merkezlerinde oluşmaktadır.

Maliyet merkezlerinde oluşan giderlerin ilgili bölüm tarafından kontrol edilebilmesi o bölümün başarısını ölçen önemli bir kriterdir.

Bu açıdan baktığımızda giderleri;

– Kontrol edilebilen giderler,

– Kontrol edilemeyen giderler olarak gruplandırmak mümkündür.

Bir giderin ilgili maliyet merkezi yönetimince, oluşumu kontrol edilebiliyorsa o gider kontrol edilebilen giderdir.

Bu nasıl olur, mesela bir maliyet merkezi yönetimi üretim sırasında bazı malzemelerin veya işçiliğin kendilerince belirlenen standartta harcanmasını kontrol altında tutabililir.  Bu durumda söz konusu malzeme veya işçilik gideri kontrol edilebilir gider olarak gruplandırılabilir.

Aksi durumda, yani maliyet merkezi yönetimi üretim sırasında bazı giderlerin oluşmasına etki edemiyor ise yani kontrolu dışında ise bu tip giderler kontrol edilemeyen giderlerdir.

Kontrol edilemeyen giderlere örnek olarak üretim alanı kira giderini, üretimde kullanılan sabit kıymetlerin amortisman giderlerini gösterebiliriz.

Bu tip giderlerin oluşmasını üretim gider yerinin yönetiminin etkilemesi zordur. Çünkü bu tip giderler genellikle işletmenin kuruluşunda hedeflenen üretim hacmine göre plânlanmış ve gerçekleştirilmiştir.

Giderlerin Fiili-Tahmini Olma Durumlarına Göre Sınıflandırılması

Giderlerin fiili-tahmini olarak gruplandırılması uygulanan maliyet sistemi ile ilgilidir.

Fiili maliyet sistemini kullanan işletmelerde giderler büyük çoğunlukla fiili olmaktadır. Bazı özellikli giderler tahmini olabilir.

Bazı özellikli giderlerin gerçekleşmesi faaliyet yılı içinde gayrimuntazam (düzensiz, dağınık) olur. Bu durum işletmenin aylık gelir tablosunda kâr/zarar rakamlarının düzensiz olmasına neden olabilir. Bunu önlemek amacı ile düzensiz gerçekleşen giderler için işletme bütçelerinde plânlanan tutarlar kullanılır.

Hesaplanan aylık karşılıklar muhasebeleştirilir. Böylece aylık dönemler itibariyle gelir tablolarında dalgalanmalar önlenebilir. Faaliyet dönemi sonu itibariyle bu karşılıklar ile fiili gerçekleşen tutarlar arasındaki farklar ilgili sonuç hesaplarına aktarılır.

Tahmini maliyet sistemini uygulayan işletmelerde ise maliyetleri oluşturan giderler önceden saptanmış standartlaştırılmış  giderlerdir. Standartlaştırılmış giderler ile maliyetler oluşturulur.

Tabii ki, standart giderler ile fiili giderler arasında oluşan farklar hesaplanarak ilgili stok ve satış maliyetlerine yüklenmektedir.

VOLKAN KARA

Serbest Muhasebeci Mali Müşavir