Sabit-Değişken Giderler İle Başabaş Noktası İlişkisi

Muhasebede giderlerin sabit değişken ayırımına girmeden önce başabaş noktası analizinden bahsetmek istiyorum.

Başabaş noktası analizi bir kârlılık analizidir.

İşletmelerde yönetim, ürettikleri ürünü hangi fiyattan satarlarsa kâr edebileceklerini, hedefledikleri kârı sağlayacak satış adedinin ne olduğunu, sabit giderleri karşılayacak satış adedi ve cironun ne kadar olduğunu öğrenmek ister.

İşte bu soruları başabaş noktası analizi cevaplar. Başabaş noktası analizinde sabit ve değişkenler giderler çok önemli girdilerdir.

Başabaş Noktası Analizinde Sabit-Değişken Giderlerin Önemi

Yukarıda söylediğim gibi giderlerin sabit-değişken ayırımı başabaş noktası analizinde çok önemli girdilerdir.

Başabaş noktasının matematiksel olarak nasıl hesaplandığı, amacının ne olduğu konusunda detaylı bilgi için “Muhasebe Açısından Başabaş Noktası” başlıklı yazımı okumanızı öneririm.

Bu yazının konusu sabit-değişken giderleri kavramsal olarak incelemek olduğu için burada başabaş noktası ve kârlılık hesaplama yöntemine girmeyeceğim.

Sabit Giderler

Sabit giderler derken çok dar anlamda değişmeyen giderler demek istiyoruz.

Ancak muhasebe açısından (tabii ki özellikle maliyet muhasebesi ve yönetim muhasebesi açısından) bakarsak buraya iki şart koymak daha doğru olacaktır.

Sabit olma durumu, belirli bir hesap dönemi ya da belirli bir zaman dönemi için olmalı ve  üretim hacmine bağlı olarak değişmemeli.

Yani bir gider belirli bir hesap döneminde üretim hacminin değişmesine paralel değişmiyorsa o gider sabit giderdir.

Ancak bazen, bir sabit gider üretim hacminin değişmesi ile değişim hareketi yavaş da olsa değişebilir.

Bu duruma şöyle bir örnek verebiliriz; belirli bir üretim hacmine kadar herhangi bir maliyet merkezinde bir ustabaşı ile işler yürütülebilirken söz konusu üretim hacmi aşıldığında bir ustabaşı işlerin yürütülmesinde yetersiz olabilir. O zaman ihtiyaca göre ustabaşı sayısı artırılacaktır. Ancak üretim artış oranı kadar değil, ihtiyaç kadar.

Bu durumda belli bir üretim hacmine kadar sabit olan ustabaşı ücret gideri/maliyeti o üretim hacmi aşıldığında sabit gider olmaktan çıkarak değişken, en azından yarı değişken hale gelecektir.

Sabit giderler için belirli bir hesap dönemi ve üretim hacmine bağlı olmama şartını vurguladıktan sonra şunu söyleyebiliriz; Sabit giderler üretim sırasında üretimin gerçekleşmesi için yapılır, ancak üretim miktarına (hacmine) bağlı değildirler.

Yani üretim artsa da azalsa da, hatta üretim sıfır dahi olsa gerçekleşir, yapılır ve ayni tutarda olur.

Örnek verelim, mesela;

– Üretim sathında kullanılan makine ve tesislerin amortismanı,

– Üretimin finansmanı için kullanılan yabancı kaynakların faiz giderleri,

– Üretim tesislerinin sigorta giderleri,

– Üretim tesisleri için ödenen vergiler,

– Üretim ile ilgili maliyet merkezlerinde çalışan yöneticiler ve genel yönetim amaçlı çalışan memurların ücret maliyetleri.

– İşletme yönetiminin yılık bütçe/plân çalışmalarında aldığı kararlar çerçevesinde yıllık olarak belirlenen reklâm, Ar-Ge giderleri gibi belirli bir hesap dönemi için sabitlenerek harcanan ve olağanüstü bir durum olmadıkça tutarı değiştirilmeyen giderler.

Evet, bu saydığımız giderler üretimin miktarına (hacmine) bağlı olmayan ve hatta üretim yapılmasa da gerçekleşecek giderler/maliyetlerdir.

Yukarıda sıraladığım giderlerden sabit giderlere en tipik örnek üretimde kullanılan makine ve tesislerin amortismanıdır.

Çünkü amortismanlar sabit kıymetlerin teknik ve ekonomik değer kaybı karşılığıdır, yani sabit varlığın kullanılma miktarı ya da kullanılma derecesiyle ilgili değildir.

Değişken Giderler

Değişken giderler belirli bir hesap döneminde, üretim hacmine göre değişen (artan veya azalan) giderlerdir.

Üretim artıkça artan giderlere tipik örnek olarak üretimde kullanan ilk madde ve malzemeyi verebiliriz. İlk madde ve malzemenin kullanım miktarı doğrudan üretim hacmine bağlıdır.

Yine doğrudan üretimin hacmine bağlı olan direkt işçilik giderleri de önemli bir değişken gider ya da maliyettir. Belirli bir adam/saat içinde yapılan birim üretim, miktarsal olarak artıkça ihtiyaç duyulan işçi sayısı artacaktır, dolayısıyla üretim hacmi ile direkt işçilik gideri/maliyeti de artacaktır.

Değişken giderler üretim hacmine paralel olarak, yani üretimin artmasına paralel artan ya da azalmasına paralel olarak azalan giderlerdir.

Ancak bazı değişken giderler üretim hacminin artış oranı ile ayni oranda artmayabilir. Mesela üretim hacminin  artmasıyla tüm değişken giderler  artmayabilir. Bazı değişken giderler daha az oranda artabilir.

Yani üretim hacminin artışı ile tüm değişken giderlerin artışı doğrusal orantılı olmayabilir.

Bundan şu anlamı çıkarabiliriz; değişken giderler ile üretim hacmi ilişkisi yüzde yüz doğrusal orantılı değildir.

Önemli olan giderin belirli bir hesap dönemi içinde üretim hacmine bağlı olarak ayni yönde değişkenlik göstermesidir.

Yukarıda sabit giderler başlıklı bölümde verdiğim ustabaşı örneğini tekrar okumanızı öneririm. Ne demek istediğimi daha iyi anlayacaksınız.

Değişkenlik Gösteren Sabit Giderler

İşletmeler, piyasa talebi neticesinde satışlarının artması dolayısıyla üretim hacminin de artışı ile aşırı kapasite kullanmak zorunda kalabilir.

Bu durum işletmelerde makine ve tesislerin tamir bakım giderlerini, fazla mesai giderlerini, üretim sırasında kullanılan yardımcı malzeme sarfını ve hatta direkt madde ve malzeme kullanımında fireleri artırabilir.

Yani normal kapasite kullanımında sabit durumda kalan bazı giderler (makine ve tesislerin artan tamir ve bakım giderleri, tamir ve bakım ile uğraşan ve sabit sayıda bulunan işçi sayısının artması, üretim kontrol personel sayısının artması ile sabit olan bazı ücret giderlerinin artması gibi) tam değişkenlik göstermese de belirli oranlarda değişkenlik göstermeye başlayabilir.

Belirli üretim hacminde (belirli bir kapasite içinde) sabit kalan bazı giderler aşırı kapasite kullanımı ile değişken veya yarı değişken hale gelebilir.

Buraya kadar başabaş noktası analizinde önemli girdiler olan sabit ve değişken giderleri kavramsal olarak anlatmaya çalıştım.

Sabit ve değişken giderleri kullanarak yapılan başabaş noktasının matematiksel olarak hesaplanması konusunu merak ediyorsanız “Muhasebe Açısından Başabaş Noktası” başlıklı yazıyı okumanızı öneririm.

VOLKAN KARA

Serbest Muhasebeci Mali Müşavir