Çalışılmayan Kısım Üretim Giderleri

Üretim işletmelerinde bazı özel durumlarda üretim giderlerini doğrudan gider yazabilmek mümkündür.

Tek Düzen Hesap Planı ve hesap planı açıklamalarına baktığımızda “680.Çalışılmayan Kısım Gider ve Zararları” hesabını göreceğiz, bu hesap ile ilgili açıklama şöyle;

“680. ÇALIŞMAYAN KISIM GİDER VE ZARARLARI (-)

Üretimle ilgili giderlerden çalışılmayan döneme ve çalışmayan kısımlara ait giderleri içerir.”

İşte bu hesaba, karakteristik olarak bir üretim gideri olmasına rağmen çalışılmayan döneme ve çalışılmayan kısımlara ait giderleri kaydedebiliriz.

Bu hesaba alınan giderler dönem sonlarında doğrudan “690.Dönem Kârı veya Zararı” aktarılacaktır.

Üretim Maliyeti Muhasebesi

Konunun, neden özellik taşıdığını ortaya koymak için önce kısaca üretim maliyetinin muhasebeleştirilmesinden bahsetmek istiyorum.

Bilindiği gibi üretimi yapılan ürünler maliyet bedeli ile değerlenir.

Vergi Usul Kanunu 275 nci maddesi de ürün maliyetlerinin belirlenmesinin esaslarını göstermektedir.

Bu maddeye göre, imal edilen emtianın maliyet bedeli şu giderlerden oluşur ;

  1. Üretimi yapılan emtianın meydana getirilmesinde sarf olunan ham madde ve malzemeler,
  2. Üretimi yapılan emtiaya isabet eden işçilik,
  3. Genel üretim giderlerinden üretilen emtiaya düşen pay (bu payın emtianın maliyetine verilmesi ihtiyaridir).
  4. Ambalajlı olarak piyasaya verilmesi zaruri olan emtialarda, ambalaj malzemesi.

Dikkat ettiyseniz yukarıdaki gider kalemlerini sayarken üretimi yapılan emtia diyorum, çünkü bu giderlerin üretimi sırasında ürünün bünyesine girmesi ya da üretim sırasında gerçekleşiyor olması gerekiyor.

Yani giderlerin üretimle ilişkilendirilmesi gerekir.

Üretimi yapılan ürünlerin maliyeti “151.Yarımamuller-Üretim” hesabında oluşturulur.

Üretimi tamamlanan ve satışa hazır olan ürünlerin maliyeti bu hesaba alacak “152.Mamuller” hesabına borç verilerek aktarılır.

Satışı yapılan ürünlerin maliyet tutarı “152.Mamuller“ hesabına alacak “620.Satılan Mamuller Maliyeti” hesabına borç verilerek aktarılır ve dönem sonlarında 620 no.lu hesap “690. Dönem Kârı veya Zararı” hesabına devredilir.

Kısaca üretim maliyetinin oluşturulması, üretilen ürünün satılması halinde bu maliyetin giderleştirilmesi yani muhasebeleştirilmesi bu şekilde gerçekleşir.

Burada dikkatinizi çekmek istediğim bir nokta, şayet dönem sonlarında satılmamış ürün var ise bunların maliyeti bir stok hesabı olan “152.Mamuller” hesabında kalacaktır. Yani giderleştirilmemiş olarak bir bilanço hesabında stok olarak bekleyecektir.

Çalışılmayan Dönem ve Kısım Giderleri

Peki, üretim faaliyetinin durmasına rağmen oluşmaya devam eden bazı giderler nasıl muhasebeleştirilecek?

Çünkü bazı giderler var ki, bunlar üretim faaliyeti dursa da oluşur, mesela üretimin yapıldığı fabrikanın makine ve teçhizatlarının amortismanı, mesela üretim yapılmadığı halde ödenmeye devam eden işçilik giderleri gibi…

Yahut üretim yapılan bina kiralık ise ödenen fabrika kira giderleri, üretim için kullanılan fabrika ve makine-teçhizat için ödenen sabit sigorta primi ve diğer sabit üretim giderleri.

Bildiğimiz gibi üretim giderleri iki özelliğe göre sabit ve değişken üretim giderleri olarak sınıflandırılır.

Bir gider, üretimin azalıp çoğalmasına göre azalır ya da çoğalırsa değişken gider özelliğine sahiptir. Aksine gider, üretim faaliyeti ile doğrudan ilişkili olmadığı için üretimle paralel azalıp çoğalmıyorsa sabit giderdir.

Genelde sabit üretim giderleri çalışılmayan dönem ve kısım giderlerine dönüşür.

Ancak çalışılmayan döneme isabet eden işçilik giderleri de özünde değişken gider olmasına rağmen ödeniyorsa çalışılmayan dönem gideri olacaktır.

Çalışılmayan Dönem

Peki çalışılmayan dönem ve kısım giderleri diyoruz da çalışılmayan dönem nedir? Nasıl tayin edilir?

Çalışılmayan dönemi, işletme kendi üretim faaliyeti kapasitesini dikkate alarak belirlemesi gerekir.

Genelde ekonomik krizlerde talepler bıçak gibi kesilir, satışlar durur ve hatta işletmeler zorunlu tatile çıkar. Ya da malzeme temini mümkün olamaz duruma gelir (ekonomik kriz veya başka bir sebeple).

Veya çok önemli arızalar nedeniyle işletme faaliyetini belirli bir dönem durdurur.

Sözün kısası, işletmenin kontrol edemediği nedenlerle üretim faaliyetinin durduğu dönemlerin çalışılmayan dönem olarak belirlenebileceğini düşünüyorum.

Çalışılmayan Dönem Giderlerinin Muhasebesi

Yukarıda da söylediğim gibi çalışılmayan döneme isabet eden giderler için “Tek Düzen Hesap Planı”ndaki “680.Çalışılmayan Kısım Gider ve Zararları” hesabını kullanmak gerekiyor.

Bu hesaba sadece üretim faaliyetinin durması halinde ortaya çıkan çalışılmayan dönem giderleri alınmalı.

İşletmenin normal kapasitesinin altında çalışması ile oluşan boş kapasiteye isabet eden giderler bu hesaba değil, dağıtılamayan üretim giderleri olarak satışların maliyetine alınması herhalde daha doğru olacaktır.

Türkiye Muhasebe Standartları’nda stoklarla ilgili “TMS 2 Stoklar” standardı 13 ve 38 nci maddelerine baktığımızda da bunu görmekteyiz.

Buraya TMS 2 Stokların 13 ve 38 nci maddesinin ilgili cümlelerini aynen alıyorum;

13 ncü madde de ; “……Dağıtılmayan genel üretim giderleri, gerçekleştiği dönemde gider olarak kaydedilerek sonuç hesaplarına alınır….”

38 nci madde de ; “Dönem içinde gider kaydedilen stokların tutarı, başka bir deyişle satılan malın maliyeti, satılan stokların ölçümünde stok maliyetine giren unsurlardan ve stok maliyetine dağıtılmayıp doğrudan gider kaydedilen dağıtılmamış genel üretim maliyetlerinden ve üretim maliyetleri ile ileli fire ve kayıplar gibi anormal üretim giderleri tutarlarından oluşur….”

Sabit Kıymet Amortismanında Çalışılmayan Kısım Gideri

Yukarıda üretim yapılan işletmelerde makine ve teçhizatların amortismanından söz etmiştim. Şimdi amortismanın nasıl çalışılmayan kısım gideri veya zararı olacağını örneklemek istiyorum.

Bir üretim şirketinde 1.Aralık tarihinde  üretim faaliyetinde kullanılmak üzere 25.000 TL. değerinde bir makine satın alındığını düşünelim.

Söz konusu makinenin yıllık amotisman oranının %10 olduğunu ve amortisman ayrımında normal usül yöntemi kullanıldığını farzedelim.

Bu durumda bu makine için yıl sonunda ayrılacak amortisman 2.500 TL. olacaktır.

Makine Aralık başında alındığı için üretimde bir ay yani sadece Aralık ayında kullanılmış olacak.

Dolayısıyla 2.500 TL amortismanın sadece bir aya tekabül eden (2.500 / 12 ay = 208,33 TL.lık kısmı üretim maliyetine alınacak. 11 aya tekabül eden kısmı ise çalışılmayan dönem gideri olacak.

Bu durumda ayrılacak amortismanın muhasebe kaydı şöyle olacak;

31.12.20XX
730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ 2.261,97
680 ÇALIŞMAYAN KISIM VE GİDER VE ZARARLARI 208,33
257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR 2.500,00

Şimdi burada özel bir durumdan bahsedeceğim; yukarıda üretimde kullanılmak üzere yeni bir makine satın alınmasını örnek vererek satın alınan makinenin amortismanı için muhasebe kaydı örneği verdim.

Peki  bu makine o zamana kadar üretimde kullanılan başka bir makinenin satılması nedeniyle satın alındı ise durum ne olacak.

Bu durumda şöyle hareket etmenin daha doğru olacağını düşünmekteyim;

Bilindiği gibi amortisman hesap döneminin son günü yani değerleme günü itibariyle ayrılması gerekmektedir.

Vergi Usul Kanunu 329 ncu maddeye göre amortisman süresi kıymetlerin aktife girdiği yıldan başlar ve her yılın amortismanı ancak o yıla ait değerlemede nazara alınabilir.

Yine Vergi Usul Kanunu 259 ncu maddeye göre değerlemede, iktisadi kıymetlerin vergi kanunlarında gösterilen gün ve zamanlarda haiz oldukları kıymetler esas tutulur.

Bu açıklamalar çerçevesinde baktığımızda satılana kadar üretim faaliyetinde kullanılan eski makine için artık yıl sonunda amortisman ayırmak mümkün olmayacaktır.

Bu durumu göz önüne alırsak Aralık ayı başında satın alınan makine için yukarıda hesapladığımız 2.500 TL. yıllık amortismanının (yani hesaplanan amortismanın tamamının) maliyet hesaplarına alınması herhalde doğru olacaktır.

VOLKAN KARA

Serbest Muhasebeci Mali Müşavir