Üretimde Kullanılan Malzemenin Alış Maliyeti

Maliyet muhasebesinde üretim maliyeti üç ana gider kalemi ile hesaplanır.

Bu üç ana gider kalemi şöyle sıralanır;

  • Direkt ilkmadde ve malzeme
  • Direkt işçilik
  • Genel Üretim giderleri.

Bu yazıda üretimde kullanılan malzemenin maliyetinin nasıl hesaplanması gerektiğini inceleyeceğiz.

Önce malzeme alış maliyeti ve işletmelerde stok maliyetlerinin takip usullerinden bahsetmek istiyorum. Sonrada malzeme maliyetlerinin hesaplanma yöntemleri üzerinde durarak konuyu tamamlamaya çalışacağım.

Üretimde kullanılan malzeme maliyetinin hesaplanabilmesi için, satınalma ile birlikte “150 İlk Madde ve Malzeme” hesabına alınan malzemenin alış maliyetinin doğru hesaplanarak bu hesaba girişinin yapılması (borç kaydedilmesi) gerekir.

Vergi Usul Kanunu 274. Maddesinde, emtianın maliyet bedeli ile değerleneceği, 262.maddesinde ise maliyet bedelinin, bir iktisadi kıymetin iktisap edilmesi veyahut değerinin artırılması nedeniyle yapılan ödemelerle bunlara müteferri tüm giderlerin toplamı olduğu belirtilmektedir.

Bu çerçevede bir malzemenin alış maliyetini şöyle oluşturmak mümkün ;

  • Satın alma bedeli,
  • Malzemenin işletme stoklarına girinceye kadar olan nakliye ve sigorta giderleri,
  • Malzeme için ödenen komisyon ve gümrük giderleri,
  • İthalat masrafları,
  • Malzemenin yabancı para ile alınması halinde işletme stoklarına girinceye kadar oluşan kur farkları,
  • Malzemenin işletme stoklarına girinceye kadar yapılan diğer alış giderleri.

Yukarıda saydığımız kalemlerin toplamı “150 İlk Madde ve Malzeme” hesabına girecek malzemenin alış maliyetini oluşturacaktır.

Envanter Yöntemleri

Üretimde kullanılan malzeme maliyetlerinin belirlenme yöntemlerine geçmeden evvel, işletmelerin stok maliyetlerinin takip edilmesinde kullanılan iki usulden bahsetmek istiyorum.

  • Sürekli envanter yöntemi,
  • Aralıklı envanter yöntemi.

Sürekli envanter yöntemi ;

Bu yöntemde malzemenin her hareketi (giriş-çıkış) miktar ve parasal değer olarak kaydedilir.

Herhangi bir zamanda işletme stoklarının fiilen mevcut durumu görülebileceği gibi, çıkışlar da ilgili hesap ve gider yerlerine kaydedilir.

Dolayısıyla dönem sonlarında yapılacak envanter işlemi sadece o andaki stok durumunu tespit etmek içindir.

Aralıklı envanter yöntemi ;

Aralıklı envanter yönteminde, dönem içinde stoklardan üretime çıkışlar izlenmez. Herhangi bir çıkış kaydı yapılmaz.

Dolayısıyla dönem içinde “150 İlk Madde ve Malzeme” hesabının bakiyesi o andaki mevcut stok durumunu göstermez. Bu çerçevede üretimde kullanılan malzeme maliyeti dönem içinde bilinemez.

Ancak, dönem sonlarında malzeme envanteri yapılıp kalan malzeme, miktar ve değer olarak tespit edildikten sonra, aşağıdaki gibi yapılacak bir hesaplama ile üretimde kullanılan malzeme maliyeti belirlenebilir.

Hesaplama ;

(+)  Dönem başındaki ilk madde ve malzeme maliyeti

(+)  Dönem içi alışlar

(-)  Dönem sonundaki ilk madde ve malzeme maliyeti

(=)  Üretimde kullanılan ilk madde ve malzeme maliyeti

Stok maliyetlerinin izlenmesinde takip edilen iki usulü kısaca anlattıktan sonra, şimdi üretimde kullanılan malzemenin hangi birim fiyatla maliyet hesaplamalarına alınacağı konusuna bakalım.

Malzeme Maliyetinin Hesaplama Yöntemleri

Üretim için kullanılan malzemenin maliyetinin hesaplanması yöntemleri ile Vergi Usul Kanunu’ndaki stokların değerlemesi konusundan bahsedeceğim.

Malzeme maliyetinin hesaplanmasında kullanılan yöntemler ;

  1. Fiili Parti Maliyeti Yöntemi

İşletmedeki malzemelerin gerçek parti maliyetleri bilinebiliyorsa, üretime de o maliyetlerle verilmesi, malzeme maliyetinin o partinin maliyetinden oluşması gerekir.

Yani üretimde kullanılan malzeme, hangi parti malzemeden ise o partinin maliyetini alacaktır.

Böylece dönem sonunda kalan malzeme hangi partiden kaldı ise fiilen o partinin maliyeti ile değerlemesi yapılacak.

  1. Ağırlıklı Ortalama Maliyet Yöntemleri

Bu yöntemde aşağıda bahsedeceğim iki usulden biri ile bulunacak ortalama fiyatlarla üretimde kullanılan malzemenin maliyeti oluşturulur.

2.a. Hareketli ağırlıklı ortalama maliyet

Bu usulde, her malzeme alışından sonra yeni bir ortalama malzeme maliyeti hesaplanmakta  ve üretime verilen malzemenin maliyeti bu ortalama ile oluşturulmakta.

Yani her malzeme alışında, alınan malzemenin alış maliyeti ile devreden malzemenin stok maliyeti toplanmakta ve bulunan değer, devreden malzemenin stok miktarı ile yeni alınan malzemenin stok miktarının toplamına bölünerek yeni ortalama malzeme maliyeti bulunmaktadır.

Bu usul ancak sürekli envanter yöntemi ile uygulanabilir.

Bu usulde üretim maliyeti diğerlerine göre daha gerçekçidir.

2.b. Dönem sonu ağırlıklı ortalama maliyet yöntemi

Bu usul ile ortalama maliyet dönem sonlarında tespit edilir. Yani her alış sonrası yeni bir ortalama bulunmaz.

Dönem sonlarında, tüm girişlerin ve dönem başında devreden stokların parasal değeri, miktarsal değere bölünerek bir ortalama bulunur ve üretime verilen malzemenin maliyeti bu ortalama fiyatla hesaplanır.

Bu usul diğerlerine göre daha kolay uygulanır, ancak dönem sonu stokların değeri cari fiyatlardan uzaktır.

  1. İlk Giren İlk Çıkar (FIFO) Yöntemi

FIFO, İngilizce  “First In First Out” teriminin kısaltılmışıdır. Bu yöntemde üretimde kullanılan malzeme, ilk alınan malzemeden ise o malzemenin maliyeti ile değerlenir.

Yani üretim sistemi gereği, üretimde önce ilk alınan malzeme kullanıyor ise kullanılan malzemenin maliyeti ilk malzemenin alış maliyetinden hesaplanır.

FIFO’da dönem sonu stokların değeri piyasa cari fiyatlarına daha yakındır.

Fiyatlar düşüş trendinde ise,  dönem sonu stok değeri cari fiyatlara yakın olduğundan düşük, üretim maliyeti (dolayısıyla satılan malın maliyeti) yüksek olur.

Fiyatlar yükseliş trendinde ise dönem sonu stok değeri yüksek, üretim maliyeti ise düşük olacaktır.

  1. Son Giren İlk Çıkar (LIFO) Yöntemi

LIFO, İngilizce “Last In First Out” teriminin kısaltılmışıdır. FIFO yönteminin tersi olarak çalışan bir yöntemdir.

Yani üretimin her zaman son giren malzeme partisinden yapıldığı kabul edilir.  Bu mantıklada üretimde kullanılan malzemenin maliyeti son giren parti malzemenin alış maliyetiyle oluşturulur.

Dönem sonu stokların değeri cari piyasa fiyatlarından uzak olur. Üretim maliyeti ise cari fiyatlara yakın fiyatlardan oluşur.

Fiyatlar düşüş trendinde ise, dönem sonu stokların değeri yüksek kalır, dolayısıyla üretim maliyeti düşük fiyatlardan oluşacaktır.

Fiyatlar yükseliş trendinde ise, dönem sonu stokların değeri düşük kalacak, üretim maliyeti ise tersine yüksek fiyatlardan oluşacaktır.

Vergi Usul Kanunu’na Göre Stok Değerlemesi

Vergi Usul Kanunu 274. maddesine göre emtia, maliyet bedeliyle değerlenmesi gerekmekte.

Yine 274. maddede değerleme günündeki satış bedeli, emtianın maliyet bedeline nazaran % 10 ve daha fazla düşüklük gösteriyorsa, mükellef maliyet bedeli yerine emsal bedeli ölçüsünü tatbik edebilir.

Ayrıca Vergi Usul Kanunu 278. maddesinde sayılan afetler veyahut yine maddede sayılan nedenler yüzünden emtianın iktisadi kıymetinde önemli bir azalış olması halinde, emtia emsal bedeli ile değerlenir.

Üretim maliyetinin hesaplanması muhasebe (maliyet muhasebesi) için ana görevlerden birisidir.

Bu yazıda üretim maliyetinin asıl unsuru olan malzemenin alış maliyetinin ve ürün maliyetinin oluşması sırasında malzeme maliyetinin nasıl hesaplanacağını kısaca incelemiş olduk.

VOLKAN KARA

Serbest Muhasebeci Mali Müşavir